29-05-2019Joost mag het weten

Red de mantelzorger!

Afgelopen week las ik in NRC een artikel met de titel ‘De mantelzorger wil méér dan mooie woorden’. Die titel had ik eerder gezien… In juni 2013 verscheen in Trouw een artikel met exact dezelfde titel. Dat riep bij mij de vraag op: gaan we de goede kant op of juist niet?

Mantelzorg toen
Het is het jaar 2013. Staatssecretaris Martin van Rijn bereidt de hervorming van de langdurige zorg voor. Gemeenten worden verantwoordelijk en zij moeten voortaan eerst kijken wat familie en vrienden kunnen doen. Pas als dat onvoldoende is om thuis te kunnen blijven wonen, komt betaalde zorg in beeld. 

De toon in het artikel in Trouw is redelijk positief, maar er zijn ook zorgen. Mezzo (vereniging voor mantelzorgers en vrijwilligerszorg) onderschrijft de uitgangspunten van de staatsecretaris en ziet een toekomst waarin de combinatie werken en zorgen net zo gewoon is als de combinatie kinderen en werken nu. Maar dan zal de staatsecretaris wel twee zaken moeten regelen:  

  • een wettelijke verankering van de positie van de mantelzorger (aan de keukentafel wordt niet over, maar met de mantelzorger gesproken); en 
  • voldoende beschikbaarheid van vervangende zorg (respijtzorg) om de mantelzorgers te ontlasten.  

Kortom, mantelzorgers hebben meer nodig dan alleen waarderende woorden om de rol op zich te kunnen nemen die het Rijk heeft bedacht. 

Mantelzorg nu
Het is het jaar 2019. Het artikel in NRC opent net als Trouw zes jaar geleden met lovende woorden van een politicus. Tijdens de Libelle Zomerweek stelt minister Hugo de Jonge dat zonder mantelzorgers alles binnen een dag zou stoppen. Het artikel stelt dat Nederland ruim 4 miljoen mantelzorgers telt. Terwijl Trouw in 2013 nog van 2,6 miljoen mantelzorgers sprak. Een groei van 1,4 miljoen mantelzorgers in zes jaar tijd? Wat een succes! Dan zullen de wensen van Mezzo in 2013 wel zijn ingewilligd! Hebben de mantelzorgers inmiddels meer dan alleen de mooie woorden van de minister gehad? 

Daar is het artikel ook duidelijk over: nee, dat is niet gebeurd. De positie van mantelzorgers werd in 2013 niet wettelijk verankerd. En de respijtzorg stond zwaar onder druk van de Rijksbezuinigingen in de eerste jaren na de decentralisaties.

Meer mantelzorgers?
Als het die zes jaar enkel bij lovende woorden is gebleven, waarom zijn er dan zoveel meer mantelzorgers? Op de eerste plaats blijkt uit onderzoek van het SCP dat de gevonden aantallen niet te vergelijken zijn. Omdat de beleidscontext is veranderd is onze definitie van mantelzorg veranderd. Waar de Wmo in 2007 nog sprak over “langdurige zorg aan een hulpbehoevende” definieert de Wmo 2015 mantelzorg als “hulp ten behoeve van zelfredzaamheid en participatie”. Oftewel, het begrip mantelzorg wordt nu ruimer ingevuld. Het gaat niet alleen om zorg, maar ook om andere vormen van hulp en daarmee groeit de groep mantelzorgers automatisch. Op de tweede plaats wordt meer en meer duidelijk dat het oppakken van mantelzorgtaken eigenlijk geen keuze is. Mensen zorgen voor elkaar omdat ze om elkaar geven, niet omdat dat van de overheid moet. Maar maatregelen van de overheid (het verhogen van de drempel van het verpleegtehuis, de decentralisatie van de zorg) maken dat de vraag naar en het beroep op mantelzorgers de afgelopen zes jaar serieus is toegenomen.

Gaat het nu goed of juist niet?
Wanneer je terugkijkt op de afgelopen zes jaar en vanuit de beleidscontext van het Rijk redeneert gaat het goed. En vanuit dat perspectief zijn de lovende woorden op hun plaats. Maar als we iets meer inzoomen – zoals NRC in haar artikel doet – ontstaat een zorgelijk beeld. Een beeld van een groeiende groep van overbelastte mantelzorgers: gevangen tussen morele plicht en maatschappelijke verwachtingen. En een toekomstbeeld dat niet bestendig is. De verhouding tussen de groep potentiële mantelzorgers en de groep hulpbehoevende wordt steeds nijpender. Waar we in 1975 nog 30 potentiële mantelzorgers per oudere hadden, zijn dat er in 2040 nog maar 6.

Red de mantelzorger!
Als we blijven doen wat we deden, hollen we het potentieel aan mantelzorgers nog veel verder uit. Als het Rijk niet verder komt dan lovende woorden, dan is het aan de gemeenten om in actie te komen. Red de mantelzorger! Om te beginnen door de aanbevelingen van Mezzo uit 2013 over te nemen: geef de mantelzorger een bepalende rol in het opstellen van het ondersteuningsplan en organiseer daarnaast respijtzorg om mantelzorgers te ontlasten. En kijk vervolgens welke behoefte er nog meer is.

Lezen we over 6 jaar weer dezelfde kop? Ik hoop van niet, want ik verwacht dat gemeenten (nog meer) in beweging komen. Maar kunnen ze voldoende impact maken om het tij te keren? Joost mag het weten…

Meer columns van Nauturianen

Nautus Samenleving Kinderen

Hoe lang blijft het Nederlandse onderwijs nog op niveau? 

De Inspectie van het Onderwijs bracht op 10 april jl....

Hebben de twee kapiteins nu dan echt de koers bepaald?

Begin maart gooide minister Hugo de Jonge de knuppel in...

Naar een ‘beschermd thuis’: hoe (!) dan?

Afgelopen weken verschenen allerlei berichten in de media over vastlopende...

Kosha’s Kijk: ‘4,2 miljoen kansen’

Afgelopen weken kwamen ze weer voorbij, de arbeidsmarktcijfers van CBS...
Lees meer