Gevolgen van het tweestatusstelsel voor gemeenten

Na de stemmingen in de Eerste Kamer op dinsdag 21 april 2026 ging alle aandacht uit naar de Asielnoodmaatregelenwet, die het niet haalde. Politieke spanningen, met name rondom D66 en PVV, bepaalden het debat. Over de inhoud ging het nauwelijks. En over de Wet invoering tweestatusstelsel al helemaal niet. 

Wat regelt de Wet invoering tweestatusstelsel?

De wet maakt onderscheid tussen twee groepen vluchtelingen: 

1. Verdragsvluchtelingen 
   Mensen die individuele vervolging riskeren, bijvoorbeeld vanwege politieke overtuiging of geaardheid. 

2. Subsidiair beschermden 
   Mensen die vluchten voor oorlog of geweld. 

Voor beide groepen wordt gezinshereniging beperkt: alleen gehuwde partners en minderjarige kinderen komen nog in aanmerking. Voor subsidiair beschermden gelden aanvullende voorwaarden: 

• Gezinshereniging kan pas na twee jaar; 

• Er moet sprake zijn van een stabiel en voldoende inkomen; 

• Er moet passende huisvesting beschikbaar zijn. 

Daarnaast wordt het verblijfsrecht standaard verleend voor drie jaar. Voor veel statushouders vergroot dit de onzekerheid over hun toekomst. Verandert de situatie in het land van herkomst, dan kan dat direct gevolgen hebben voor hun verblijfsrecht. 

Link naar de Wet invoering tweestatusstelsel van de Eerste Kamer.

Waar schuurt het in de praktijk?

Binnen de expertisegroep Wonen & Samenleven van Nautus zien we een duidelijke spanning ontstaan tussen beleid en uitvoering. Gemeenten kiezen er vaak bewust voor om alleenstaande statushouders snel te huisvesten in kleine, betaalbare woningen of in onzelfstandige woonvormen. Begrijpelijk, gezien de druk op de woningmarkt en de behoefte aan doorstroming. Maar juist die keuzes maken gezinshereniging in de praktijk lastiger, of zelfs onmogelijk. 

Zoals een adviseur verwoordde: 
“Wanneer gemeenten meegaan met de plannen vanuit het Rijk om sneller en kleinschaliger te huisvesten, verkleinen ze onbedoeld de kans op gezinshereniging. In zo’n situatie wil je gemeenten niet brengen.” 

Onzekerheid remt integratie en bestaanszekerheid 

De gevolgen van de wet en de onzekerheid over de verblijfsduur gaan verder dan regelgeving alleen. De onzekerheid over verblijfsduur zorgt er in de praktijk voor dat: 

• Werkgevers terughoudender zijn met vaste contracten; 

• Statushouders investeringen in opleiding of taal uitstellen; 

• Mentale druk toeneemt, zeker wanneer gezinshereniging uitblijft. 

Gemeenten merken dit direct in de uitvoering, bijvoorbeeld door: 

• Toenemende druk op maatschappelijke ondersteuning; 

• Stagnerende of minder duurzame integratie; 

• Meer vraag naar mentale zorg en jeugdhulp.

Wat betekent dit voor gemeenten?

De invoering van de wet wordt verwacht na 12 juni 2026, gelijktijdig met het EU Asiel- en Migratiepact. De IND gaf al aan dat de uitvoering complex is en gefaseerd zal verlopen. Dat betekent dat gemeenten moeten sturen in onzekerheid: op beleid dat nog niet volledig is uitgekristalliseerd, met effecten die zich pas in de praktijk laten zien. De consequenties van de wet gelden ook voor statushouders die nu al in de gezinsherenigingsprocedure zitten. 

Hoe Nautus ondersteunt

Adviseurs van Nautus werken dagelijks binnen gemeenten aan de vertaling van dit soort wetgeving naar de praktijk. 

Wij helpen bij het maken van scherpe beleidskeuzes en het inrichten van uitvoerbare oplossingen met oog voor de dagelijkse realiteit van gemeenten én de mensen om wie het gaat. Met een frisse blik en ervaring in het sociaal domein zorgen we dat beleid ook werkt in de praktijk. Wil je meer weten hoe we jouw gemeente kunnen ondersteunen bij bijvoorbeeld de invoering van de uitvoeringstoets of andere vraagstukken rond Wonen & Samenleven? Neem dan contact met ons op. Dan plannen we een gesprek!